Türk Ceza Hukukunda Göçmen Kaçakçılığı Suçu (TCK m. 79)
Yazar
ramazan şahin
Yayın Tarihi
Türk Ceza Hukukunda Göçmen Kaçakçılığı Suçu (TCK m. 79):
Göçmen kaçakçılığı suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Uluslararası Suçlar” kısmında 79. maddede düzenlenmiştir. İlgili kanun maddesi şu şekildedir:
MADDE 79- (1) Doğrudan doğruya veya dolaylı olarak maddi menfaat elde etmek maksadıyla, yasal olmayan yollardan; a) Bir yabancıyı ülkeye sokan veya ülkede kalmasına imkan sağlayan, b) Türk vatandaşı veya yabancının yurt dışına çıkmasına imkan sağlayan, Kişi, beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ve bin günden onbin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Suç, teşebbüs aşamasında kalmış olsa dahi, tamamlanmış gibi cezaya hükmolunur.
(2) Suçun, mağdurların; a) Hayatı bakımından bir tehlike oluşturması, b) Onur kırıcı bir muameleye maruz bırakılarak işlenmesi, hâlinde, verilecek ceza yarısından üçte ikisine kadar artırılır.
(3) Bu suçun; birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi halinde verilecek ceza yarısına kadar, bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde verilecek ceza yarısından bir katına kadar artırılır.
(4) Bu suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
Giriş
Göçmen kaçakçılığı, uluslararası düzensiz göç hareketlerinin artmasıyla birlikte hem küresel hem de ulusal düzeyde en çok mücadele edilen suç tiplerinden biri haline gelmiştir. Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 79. maddesinde düzenlenen bu suç; bireylerin can güvenliğini, devletlerin egemenlik haklarını ve kamu düzenini korumayı amaçlamaktadır. Bu makalede, ilgili kanun maddesi ve güncel Yargıtay kararları çerçevesinde, suçun maddi unsurları, seçimlik hareketleri, nitelikli halleri, teşebbüs kurumu ve içtima kuralları analiz edilecektir.
1. Suçun Maddi ve Manevi Unsurları ile Seçimlik Hareketler
Göçmen kaçakçılığı suçu, seçimlik hareketli bir suç olarak tasarlanmıştır. Kanunda belirtilen seçimlik fiillerden herhangi birinin gerçekleştirilmesi suçun oluşumu için yeterliyken, birden fazlasının yapılması tek bir suç oluşturur.
Suçun manevi unsuru ise özel kasttır. Failin, doğrudan doğruya veya dolaylı olarak maddi bir menfaat elde etmek maksadıyla hareket etmesi şarttır.
Kanun koyucu suçu üç temel seçimlik hareket üzerinden tanımlamıştır:
Yabancıyı yasal olmayan yollardan ülkeye sokmak.
Yabancının ülkede kalmasına imkân sağlamak : Bu hareket, başka bir ülkeye gitme amacı olmayan ve Türkiye’de sürekli kalmak isteyen yabancıların sınır dışı edilmesini engelleyici (sahte kimlik/pasaport temini, barınacak yer veya iş verme gibi) eylemleri kapsar.
Türk vatandaşı veya yabancının yurt dışına çıkmasına imkân sağlamak.
Önemli Ayrım (Mekânsal Kriter): Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarına göre; yurt dışına çıkmak amacıyla ülkeye illegal giren göçmenlerin, bu amaca ulaşmak için geçici olarak bir ev veya otelde saklanması ya da yurt içine nakledilmesi eylemi "ülkede kalmaya imkân sağlama" değil, "yurt dışına çıkmasına imkân sağlama" seçimlik hareketi kapsamında değerlendirilmelidir.
2. Yaptırım Rejimi ve Maddi Cezaların Gelişimi
Suçun temel şekline öngörülen hapis cezasının alt sınırı, 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle üç yıldan beş yıla çıkarılmıştır. Güncel mevzuata göre göçmen kaçakçılığı yapan kişi, beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ve bin günden onbin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Adli para cezasının alt sınırı ise TCK m. 52 uyarınca 5 gündür.
3. Suçun Nitelikli (Cezayı Artıran) Halleri
TCK m. 79/2 ve 79/3 maddelerinde cezanın artırılmasını gerektiren nitelikli haller şu şekilde düzenlenmiştir:
a) Mağdurun Hayatı Bakımından Tehlike ve Onur Kırıcı Muamele (m. 79/2)
Suçun, göçmenlerin hayatı bakımından bir tehlike oluşturması veya onur kırıcı bir muameleye maruz bırakılarak işlenmesi halinde, verilecek ceza yarısından üçte ikisine kadar artırılır.
Yargısal Kriter: Hayati tehlikenin varlığı; suçta kullanılan aracın niteliği, taşınan göçmen sayısı, taşınma biçimi, hava şartları ve can yeleği/işaret fişeği gibi kurtarma ekipmanlarının bulunup bulunmadığı gibi somut unsurlara göre (gerekirse olay yerinde keşif yapılarak) mahkemece değerlendirilmelidir.
Zaman Bakımından Uygulama: Bu nitelikli hal 25.07.2010 tarihinde yürürlüğe girdiğinden, bu tarihten önce işlenen suçlarda hayati tehlike veya onur kırıcı muamele varsa, fail bu maddeden değil, eylemine göre yaralama veya eziyet suçlarından sorumlu tutulabilir.
b) Suçun Birlikte veya Örgüt Faaliyetinde İşlenmesi (m. 79/3)
Birden Fazla Kişiyle İşlenme: Suçun birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi halinde ceza yarısına kadar artırılır. Ancak bu artırım oranının belirlenmesinde, yasal ve yeterli gerekçe gösterilmeden doğrudan üst hadden artırım yapılması hukuka aykırıdır.
Örgüt Faaliyeti Çerçevesinde İşlenme: Ceza yarısından bir katına kadar artırılır. Bir sanık hakkında örgüt faaliyeti kapsamında artırım yapılabilmesi için TCK m. 220 kapsamında bir örgütün varlığı kesin olarak belirlenmeli ve örgüt suçundan mahkumiyet kurulabilmelidir.
Zamanaşımı İstisnası: Yargıtay CGK’nın güncel kararlarına göre, örgüte üye olma suçu zamanaşımına uğramış olsa bile, göçmen kaçakçılığı suçunda örgüt faaliyeti ispatlanabiliyorsa bu nitelikli hal uygulanmaya devam eder.
4. Teşebbüs Hükümlerinin Özel Uygulanışı
Göçmen kaçakçılığı suçunda teşebbüs, kanun koyucu tarafından özel bir kurala bağlanmıştır. TCK m. 79/1-son cümle uyarınca: "Suç, teşebbüs aşamasında kalmış olsa dahi, tamamlanmış gibi cezaya hükmolunur."
Ancak bu kural zaman bakımından her olayda mutlak uygulanmaz:
1 Haziran 2005 - 25 Temmuz 2010 Arası: Bu tarihler arasında işlenen suçlarda teşebbüs mümkündür. Göçmenler sınır dışına çıkarılamadan yakalanmışsa TCK m. 35 uyarınca cezada indirim yapılmalıdır.
25 Temmuz 2010 Sonrası: Bu tarihten sonra işlenen suçlarda, göçmenler henüz ülkeye sokulurken veya nakledilirken yakalansalar dahi suç tamamlanmış sayılır ve fail tam ceza ile cezalandırılır.
5. Hukuki Sorumluluk ve Suçların İçtimaı
Zincirleme Suç Uygulanamaz: Göçmen kaçakçılığı suçunda "suçun mağduru" göçmenler değil, kamudur. Bu nedenle araçta birden fazla göçmen bulunması durumunda zincirleme suç (TCK m. 43) hükümleri uygulanmaz; göçmen sayısı ancak TCK m. 61 uyarınca temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesinde dikkate alınır.
Pasaport Kanunu ve Sahtecilik: Eylem Pasaport Kanunu’na aykırılık teşkil etse bile faile ayrıca bu kanundan ceza verilmez. Fakat fiil işlenirken sahte belge (pasaport, kimlik vb.) kullanılmışsa, fail hakkında ayrıca resmi belgede sahtecilik suçundan (TCK m. 212) gerçek içtima hükümleri uygulanır.
İştirak Durumu: Suçun işleniş sürecinde koordineli hareket eden, iş bölümü yapan ve eylem üzerinde ortak hakimiyet kuran kişiler, sadece yardım eden (TCK m. 39) değil, müşterek fail (TCK m. 37) olarak sorumlu tutulurlar.
6. Sığınmacılar ve Geçici Koruma Statüsünün Suç Unsuruna Etkisi
Uluslararası hukuk ve iç hukuk uyarınca koruma statüsü kazanan düzensiz göçmenlere yönelik her eylem göçmen kaçakçılığı suçunu oluşturmaz. Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarına göre, ülkelerindeki iç savaştan kaçarak Türkiye'ye sığınan ve Geçici Koruma Statüsüne hak kazanan (örneğin Suriye vatandaşları) kişilerin nakledilmesi veya barındırılması eylemlerinde suçun unsurları oluşmayabilir.
Yargı mercileri, sanıkların durumunu değerlendirirken; göçmenlerin Göç İdaresi tarafından geçici koruma altına alınıp alınmadıklarını araştırmalı , failin eğitim, sosyal ve kültürel çevre şartlarını gözeterek fiilin haksızlığı konusunda kaçınılmaz bir hataya (TCK m. 30/4) düşüp düşmediğini incelemelidir. Eğer kaçınılmaz bir hata mevcutsa CMK m. 223/3-d uyarınca "ceza verilmesine yer olmadığına" hükmedilmelidir.
Sonuç
TCK m. 79'da düzenlenen göçmen kaçakçılığı suçu, hem cezai alt sınırların artırılması hem de teşebbüs aşamasındaki eylemlerin tamamlanmış gibi cezalandırılması yönüyle oldukça ağır yaptırımlara bağlanmıştır. Yargı pratiklerinde suçun nitelendirilmesi yapılırken; göçmenlerin asıl amacının ülkede kalmak mı yoksa yurt dışına çıkmak mı olduğu titizlikle ayırt edilmeli, insani mülahazalarla yapılan yardımlar ile menfaat odaklı kaçakçılık organizasyonları ve sığınmacıların hukuki statüleri doğru analiz edilmelidir.
MERAK EDİLEN SORULAR VE CEVAPLAR
1. Bu suçun oluşması için illa para almak şart mıdır?
Evet, şarttır. Maddenin birinci fıkrasında açıkça yazdığı üzere, failin doğrudan ya da dolaylı olarak "maddi menfaat elde etmek maksadıyla" hareket etmesi gerekir. Eğer ortada hiçbir şekilde para veya menfaat ilişkisi yoksa, sadece insani duygularla yardım edilmişse göçmen kaçakçılığı suçu oluşmaz.
2. Yolda aç ve perişan halde kaçak göçmenler gördüm. Onlara sadece acıyıp yemek aldım, su verdim. Polis beni yakalarsa ceza alır mıyım?
Kesinlikle hayır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun verdiği emsal bir kararda; tesadüfen karşılaştığı kaçak göçmenlere sadece aç olmaları nedeniyle yiyecek alan bir kişinin eyleminde hiçbir suç unsuru bulunmadığı ve bu kişinin beraat etmesi gerektiği açıkça belirtilmiştir. İnsani yardım suç değildir.
3. Kaçak göçmenleri taşırken yolda polise yakalandım, yani işi tamamlayamadım. "Suç yarıda kaldı" diyerek az ceza alabilir miyim?
Hayır, alamazsınız. Kanun maddesinin birinci fıkrasının son cümlesinde çok katı bir kural vardır: "Suç, teşebbüs aşamasında kalmış olsa dahi, tamamlanmış gibi cezaya hükmolunur." Yani siz göçmenleri sınır dışına çıkaramadan veya ülkeye tam sokamadan yolda yakalansanız bile, sanki işi başarıyla tamamlamış gibi hiçbir indirim yapılmadan tam ceza alırsınız.
4. Bir otel veya ev sahibiyim. Yurt dışına kaçmak için fırsat kollayan göçmenleri geçici olarak evimde barındırırsam durum ne olur?
Burada göçmenlerin asıl amacına bakılır. Yargıtay kararlarına göre, yasal olmayan yollardan yurt dışına gitmek isteyen bir göçmenin bu amacını gerçekleştirmek için geçici olarak bir evde veya otelde saklanması, "ülkede kalmaya imkân sağlama" değil, doğrudan "göçmenin yurt dışına çıkartılmasına imkân sağlanması" eylemidir. Yani "ben sadece yatak kiraladım" diyerek sorumluluktan kaçamazsınız, kaçakçılık eyleminin bir parçası sayılırsınız.
5. Arabamda 10-15 tane kaçak göçmen yakalandı. Her bir göçmen için ayrı ayrı mı ceza alacağım?
Hayır. Hukuka göre göçmenler bu suçun "mağduru" değildir, suç doğrudan devlete ve kamu düzenine karşı işlenir. Bu yüzden araçta kaç kişi olursa olsun tek bir göçmen kaçakçılığı suçundan ceza alırsınız. Ancak hakim, yakalanan göçmen sayısı fazla olduğu için kanundaki alt sınırdan uzaklaşır ve size daha ağır bir temel ceza verir.
6. Havasız bir kamyon kasasında ya da tehlikeli küçük bir botta göçmen taşınırsa ceza artar mı?
Evet, çok ciddi oranda artar. Maddenin ikinci fıkrasına göre; eğer bu suç göçmenlerin hayatı bakımından bir tehlike oluşturuyorsa veya onlara onur kırıcı bir muamele yapılarak işleniyorsa, verilecek ceza yarısından üçte ikisine kadar artırılır. Mahkemeler bota bindirilen kişi sayısını, hava şartlarını ve botta can yeleği, işaret fişeği gibi kurtarma ekipmanlarının olup olmadığını inceleyerek bu artırımı uygular.
7. Savaştan kaçan ve ülkemizde "Geçici Koruma" (sığınmacı) statüsünde olan Suriyeli göçmenleri bir yere taşımak suç mudur?
Hayır, suç oluşturmaz. Yargıtay kararlarına göre, ülkelerindeki iç savaştan kaçarak yasal olmayan yollarla giriş yapmış olsa bile, mevzuat gereği "geçici koruma statüsüne" hak kazanmış kişilerin ülkede kalmasına veya taşınmasına imkân sağlanmasında suçun unsurları oluşmaz. Hatta köyde tarımla uğraşan, eğitim düzeyi düşük bir vatandaş bu kişileri bilmeden işe alıp barındırırsa, durumun suç olduğunu bilmediği için (kaçınılmaz bir hukuki hataya düştüğünden) mahkeme tarafından kendisine hiç ceza verilmeyebilir.
8. Arkadaşımla beraber plan yapıp bu işe giriştik, cezamız ne olur?
Maddenin üçüncü fıkrasına göre, bu suç birden fazla kişi tarafından birlikte işlenirse ceza yarısına kadar artırılır. Eğer eylem tek seferlik bir ortaklık değil de düzenli ve planlı çalışan bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenirse ceza yarısından bir katına kadar artırılır. Ayrıca suçun işlenişinde iş bölümü yaparak koordineli hareket eden herkes suçun doğrudan ortağı (müşterek faili) sayılır.